THÀNH NGỮ-TỤC NGỮ

1. Thành ngữ: cụm từ cố định để diễn đạt một khái niệm:
ba vuông bảy tròn, nằm sương gối đất, ba hoa chích
chòe, chị ngã em nâng, công cha nghĩa mẹ...
2. Tục ngữ: câu hoàn chỉnh, có ý nghĩa trọn vẹn:
- Nói lên hoặc nhận xét về tâm lý:
- Phê phán, khen hay chê: Con nhà tông không giống lông
cũng giống cánh, Trong nhà chưa tỏ ngoài ngõ đã thông.
- Khuyên nhủ: Ở hiền gặp lành, gieo gió gặt bão,
- Kinh nghiệm về nhận thức tự nhiên hay xã hội: “Được
mùa lúa úa mùa cau, Được mùa cau đau mùa lúa”

1. Sự giống nhau giữa thành ngữ và tục ngữ: cả hai đều là
sản phẩm của sự nhận thức của nhân dân về các sự vật
hiện tượng của thế giới khách quan, đều chứa đựng và
phản ánh tri thức của nhân dân

SỰ KHÁC NHAU

THÀNH NGỮ
-

-

-

-

TỤC NGỮ

Câu nói hoàn chỉnh, diễn đạt trọn
vẹn một ý nghĩa.
Mang tính biểu trưng, khái quát và
- Diễn đạt một ý, một nhận xét,
giàu hình tượng nên thường dùng
đúc rút một kinh nghiệm, một ý
nghệ thuật tu từ ẩn dụ hoặc hoán
kiến, khen, chê…”cháy nhà mới ra
dụ.VD: "Chân cứng đá mềm", “anh hùng
mặt chuột”, “Bán anh em xa, mua
rơm”, “lật đà lật đật”....
láng giềng gần”
Thường được dùng để đặt câu và
dùng xen vào lời ăn tiếng nói: Chúc
- Dùng độc lập, vì nó là một câu và
hai mẹ con “mẹ tròn con vuông”, Chúc
diễn đạt một ý trọn vẹn.
anh đi “chân cứng đá mềm”
“con nhà tông không giống lông thì
Dễ gây ấn tượng mạnh mẽ hiệu quả
giống cánh”
biểu đạt và biểu cảm cao: ba hoa chích
“Tắt đèn nhà ngói cũng như nhà tranh”,
chòe, hang cùng ngõ hẻm, dễ như trở
“Kẻ tám lạng người nửa cân”
bàn tay…
Trong quá trình phát triển ngôn ngữ, có - Thường mang ý nghĩa sâu sắc.
Nhóm từ cố định

rất nhiều thành ngữ được tạo nên từ
các nhân vật văn học: đồ Sở Khanh,
Hoạn Thư, xấu như Thị Nở, đẹp như
Thúy Kiều...

-

TỤC NGỮ

BÀI TẬP THỰC HÀNH- PHÂN LOẠI THÀNH NGỮ- TỤC NGỮ

* Cưỡi ngựa xem hoa
* Chuồn chuồn bay thấp thì mưa,
Bay cao thì nắng, bay vừa thì râm
Sao mau thì mưa, sao thưa thì nắng
Chó treo mèo đậy
Có chí làm quan, có gan làm giàu
nóng như lửa
ánh sáng cuối đường hầm
Trời nồm tốt mạ, trời giá tốt rau.
Tre già măng mọc
Sai một li đi một dặm
Môi hở răng lạnh
Gà đen chân trắng, mẹ mắng cũng mua
Gà trắng chân chì, mua chi giống ấy.

Giải đố thành ngữ- tục ngữ
Chia làm 2 lượt cho mỗi đội.
Luật chơi:
- Mỗi đội cử người lên nghe phần giải thích và đoán nội dung câu
thành ngữ.
- Các thành viên chỉ đọc phần “Ý nói”. Nếu người nghe đọc ra ngay
câu thành ngữ, cả đội được cộng 3 điểm. Nếu nghe “Ý nói” không
đoán ra được thành ngữ, các thành viên chỉ được đọc từ đầu tiên
trong câu thành ngữ. Nếu đoán đúng, được cộng 2 điểm. Nếu
không đoán đúng, các thành viên giải thích tiếp. Không được dúng
từ trong thành ngữ để gợi ý. Nếu dùng là phạm qui, không được
điểm. Nếu đoán đúng, được cộng 1 điểm.

CA DAO
● Khái niệm: thể loại thơ dân gian, có vần thường phổ biến theo
luật thơ lục bát hoặc lục bát biến thể nên dễ nhớ. Có thể xây
dựng thành các làn điệu dân ca.
Hỡi cô tát nước bên đàng
Sao cô múc ánh trăng vàng đổ đi?
Mình nói với ta mình hãy còn son
Ta đi qua ngõ thấy con mình bò
Con mình những trấu cũng tro
Ta đi gánh nước tắm cho con mình.
● Nội dung: diễn tả tâm hồn, tư tưởng, tình cảm của người dân
về quan hệ gia đình, tình yêu đôi lứa, quê hương, đất nước.

NỘI DUNG CỦA CA DAO

- Ca dao hài hước: thể hiện tinh thần lạc quan hay phê phán
những thói hư, tật xấu trong xã hội.
- Ca dao trữ tình: là những lời ca yêu thương về tình cảm gia
đình, tình yêu quê hương, đất nước; lời ca than thân của
những người phụ nữ dưới chế độ phong kiến.
ĐẶC ĐIỂM NGHỆ THUẬT CỦA CA DAO

- Thường viết theo thể thơ lục bát hoặc lục bát biến thể
- Ngắn gọn, gần gũi với lời ăn tiếng nói hàng ngày.
- Giàu hình ảnh so sánh, ẩn dụ, biểu tượng truyền thống,
phóng đại...
- Diễn đạt bằng một số công thức đậm sắc thái dân gian

NGHỆ THUẬT TRONG CA DAO

Cổ tay em trắng như
Đôi mắt em liếc như là
Miệng cười như thể
Chiếc khăn đội đầu như thể
(hoa sen, ngà, dao cau, hoa ngâu)
Trăm năm đành lỗi hẹn hò,
Cây đa bến cũ, con đò khác đưa
Mũi em mười tám gánh lông,
Chồng yêu chồng bảo râu rồng trời cho…
Trăng bao nhiêu tuổi trăng già,
Núi bao nhiêu tuổi gọi là núi non

MỘT SỐ CÔNG THỨC/ MÔ TÍP TRONG CA DAO
-

Thân em

Thân em như ớt chín cây
Càng tươi ngoài vỏ càng cay trong lòng
- Thân em như quế giữa rừng
Thơm tho ai biết ngát lừng ai hay
Thân em như giếng giữa đàng
Người khôn rửa mặt người phàm rửa chân
Thân em như con hạc đầu đình,
Muốn bay không cất nổi mình mà bay

-

Chiều chiều
Chiều chiều ra đứng ngõ sau
Trông về quê mẹ ruột đau chín chiều.
Chiều chiều ra đứng bờ ao
Nước kia không khát, khát khao duyên nàng.
Chiều chiều lại nhớ chiều chiều
Nhớ cha, nhớ mẹ chín chiều ruột đau.

MÔ TÍP “Ước gì”
Ước gì anh hoá ra hoa
Ðể em nâng lấy rồi mà cài khăn
Ước gì anh hoá ra gương
Ðể cho em cứ vấn vương soi mình
Trên trời có đám mây xanh
Ở giữa mây trắng chung quanh mây vàng
Ước gì anh lấy được nàng
Để anh mua gạch Bát Tràng về xây
Xây dọc rồi lại xây ngang
Xây hồ bán nguyệt cho nàng rửa chân
Có rửa thì rửa chân tay
Chớ rửa lông mày chết cá ao anh....

Nội dung của ca dao

● Ca dao về tình yêu quê hương đất nước
● Đường vô xứ Nghệ quanh quanh
Non xanh nước biếc như tranh họa đồ
● Đồng Đăng có phố Kì Lừa,
Có nàng Tô Thị, có chùa Tam Thanh.
Ai lên xứ Lạng cùng anh,
Bõ công bác mẹ sinh thành ra em.
Tay cầm bầu rượu nắm nem,
Mải vui quên hết lời em dặn dò.
● Gió đưa cành trúc la đà,
Tiếng chuông Trấn Vũ, canh gà Thọ Xương
Mịt mù khói tỏa ngàn sương
Nhịp chày Yên Thái, mặt gương Tây Hồ.
(Tức cảnh Hà Nội- Dương Khuê)

CA DAO VỀ TÌNH CẢM GIA ĐÌNH

Công cha như núi Thái Sơn,
…………..
Râu tôm nấu với ruột bầu
Chồng chan vợ húp gật đầu khen ngon
- Rủ nhau đi cấy đi cày
Bây giờ khó nhọc có ngày phong lưu
Trên đồng cạn dưới đồng sâu
Chồng cày vợ cấy con trâu đi bừa.
…..
Chồng ta áo rách ta thương,
Chồng người áo gấm xông hương mặc người.
Cá không ăn muối cá ươn,
Con cãi cha mẹ trăm đường con hư.

CÔNG THỨC VỚI “TRÈO LÊN”

Trèo lên cây bưởi hái bòng
Đưa dao là gọt xem lòng ngọt chua
Bòng em không ngọt không chua
Tiền trăm bạc núi chưa mua được bòng.
Trèo lên cây bưởi hái hoa
Bước xuống vườn cà, hái nụ tầm xuân
Nụ tầm xuân nở ra cánh biếc
Em đã có chồng, anh tiếc lắm thay
Ba đồng một mớ trầu cay
Sao anh không hỏi từ ngày còn không
Bây giờ em đã có chồng
Như chim vào lồng, như cá cắn câu
Cá cắn câu biết đâu mà gỡ
Chim vào lồng biết thuở nào ra

CÔNG THỨC VỚI “CHIỀU CHIỀU”

Chiều chiều ra đứng ngõ sau
Trông về quê mẹ ruột đau chín chiều

Chiều chiều lại nhớ chiều chiều
Nhớ người quân tử khăn điều vắt vai

Chiều chiều mang giỏ hái dâu
Hái dâu không hái hái câu ân tình

Chiều chiều ra đứng bờ ao
Nước kia không khát, khát khao duyên nàng

CÔNG THỨC VỚI “THÂN EM”

Thân em như quế giữa rừng
Thơm tho ai biết, ngát lừng ai hay
Thân em như hạt mưa sa
Hạt vào đài cát, hạt sa ruộng cày.
Thân em như tấml ụa đào
Phất phơ giữa chợ biết vào tay ai.
Thân em như củ ấu gai.
Ruột trong thì trắng vỏ ngoài thì đen
Ai ơi nếm thử mà xem
Nếm ra mới biết rằng em ngọt bùi

Thân em như con hạc đầu đình,
Muốn bay không cất nổi mình mà bay

Thân em như ớt chín cây
Càng tươi ngoài vỏ càng cay trong lòng

Thân em như giếng giữa đàng
Người khôn rửa mặt người phàm rửa chân

CÔNG THỨC VỚI ƯỚC GÌ”

Ước gì anh lấy được nàng
Để anh mua gạch Bát Tràng về xây
Xây dọc rồi lại xây ngang
Xây hồ bán nguyệt cho nàng rửa chân
Ước gì mình lấy được ta
Để cùng buôn bán chợ xa, chợ gần
Vui nhất là chợ Đồng Xuân
Kẻ buôn, người bán xa gần thảnh thơi
Ước gì anh hóa ra gương
Để cho em cứ ngày thường em soi
Ước gì anh hóa ra cơi
Để cho em đựng cau tươi, trầu vàng

Nội dung của ca dao
●Ca dao về lao động sản xuất: sự vất vả của
người nông dân, kinh nghiệm sản xuất, tình yêu
lao động…
●Trên trời mây trắng như bông,
Ở dưới cánh đồng, bông trắng như mây.
Hỡi cô má đỏ hây hây,
Đội bông như thể đội mây về nhà
●Cày đồng đang buổi ban trưa,
Mồ hôi thánh thót như mưa ruộng cày.
Ai ơi bưng bát cơm đầy,
Dẻo thơm một hạt đắng cay muôn phần
●Hỡi cô tát nước bên đàng,
Sao cô múc ánh trăng vàng đổ đi

LAO ĐỘNG SẢN XUẤT

●Tháng Giêng là tháng trồng khoai
Tháng Hai trồng đậu, tháng Ba trồng cà.
Tháng Tư cày vỡ ruộng ra,
Tháng Năm gieo mạ, thuận hòa mọi nơi.
●Trâu ơi ta bảo trâu này,
Trâu ra ngoài ruộng trâu cày với ta.
Cấy cày vốn nghiệp nông gia,
Ta đây trâu đấy ai mà quản công.
Bao giờ cây lúa còn bông,
Thì còn ngọn cỏ ngòai đồng trâu ăn.

LAO ĐỘNG SẢN XUẤT

●Người ta đi cấy lấy công,
Tôi nay đi cấy còn trông nhiều bề.
Trông trời trông đất trông mây,
Trông mưa, trông gió, trông ngày, trông đêm.
Trông cho chân cứng đá mòn,
Trời yên biển lặng mới yên tấm lòng.
●Ơn trời mưa nắng phải thì,
Nơi thì bừa cạn, nơi thì cày sâu.
Công lênh chẳng quản bao lâu,
Ngày nay nước bạc, ngày sau cơm vàng.

CA DAO VỀ TÌNH YÊU ĐÔI LỨA
● Tình yêu nam nữ:
- Yêu nhau yêu cả đường đi
Ghét nhau ghét cả tông ti họ hàng
- Vì tình anh phải đi đêm
Vấp năm bảy cái, đất vẫn êm hơn giường
- Đêm qua tát nước đầu đình
Để quên chiếc áo bên cành hoa sen.
Em nhặt thì cho anh xin
Hay là em để làm tin trong nhà.
Áo anh sứt chỉ đường tà,
Vợ thì chưa có mẹ già chưa khâu.
Áo anh sứt chỉ đã lâu
Mai mượn cô ấy về khâu cho cùng.
- Đường xa thì thật là xa
Muốn mình làm mối cho ta một người.
Một người mười tám đôi mươi
Một người vừa đẹp vừa tươi như mình.
Bây giờ mận mới hỏi đào
Vườn hồng có lối ai vào hay chưa
Mận hỏi thì đào xin thưa
Vườn hồng có lối những chưa ai vào.

SỐ PHẬN CỦA NGƯỜI PHỤ NỮ
- Cha mẹ đặt đâu con ngồi đấy
- Mẹ em tham thúng xôi rền,
Tham con lợn béo tham tiền Cảnh hưng
Em đã bảo mẹ rằng đừng,
Mẹ hấm mẹ hứ mẹ bưng ngay vào
Bây giờ chồng thấp vợ cao,
Như đôi đũa lệch so sao cho bằng
- Tiếng rằng cha mẹ anh hiền,
Cắn cơm không vỡ căn tiền vỡ đôi.

CHẾ ĐỘ ĐA THÊ, LÀM LẼ
● Chém cha cái kiếp lấy chồng chung,
Kẻ đắp chăn bông kẻ lạnh lùng.
● Lấy chồng làm lẽ khổ thay
Đi cấy đi cày chị chẳng kể công.
Đến tối chị giữ lấy chồng,
Chị cho manh chiếu nằm không nhà ngoài.
Đến sáng chị gọi: Bớ Hai
Thức dậy nấu cám, thái khoai, băm bèo.
Bởi chưng bác mẹ em nghèo,
Nên em phải dậy băm bèo thái khoai.

Câu ca dao hài huớc,phê
phán

Câu ca dao phê phán thầy bói,thầy cúng ,
thầy địa lí,thầy phù thủy
Phê phán thầy bói :
● Bói cho một quẻ trong nhà
Con heo bốn cẳng, con gà hai chân.
Phê phán thầy địa lí :
● Hòn đất mà biết nói năng,
Thì thầy địa lí hàm răng chẳng còn.

Ca dao phê phán nghiện ngập ruợu chè, tê nạn tảo
hôn ,đa thê
Phê phán thói rượu chè, cờ bạc:
● Rượu chè cờ bạc lu bù
Hết tiền, đã có mẹ cu bán hàng.
Phê phán nạn tảo hôn:
● Bồng bồng cõng chồng đi chơi,
Đi đến chỗ lội đánh rơi mất chồng.
Chị em ơi! Cho tôi mượn cái gàu sòng,
Để tôi tát nước, múc chồng tôi lên.
Phê phán nạn đa thê:
● Lấy chồng làm lẽ khổ thay,
Đi cấy đi cày chị chẳng kể công.
Đến tối chị giữ lấy chồng,
Chị cho manh chiếu nằm không nhà ngoài

2. Ca dao về tình yêu đôi lứa
Ca dao về thân phận của người phụ nữ
Ca dao hài hước
Ca dao về thiên nhiên, cảnh đẹp của đất nước
Ca dao về tình cảm gia đình
Thành ngữ- tục ngữ về kinh nghiệm sản xuất

Mồng chín tháng chín có mưa
Thì con sắm sửa cày bừa làm ăn
Mồng chín tháng chín không mưa
Thì con bán cả cày bừa đi buôn.

Chiều chiều ra đứng ngõ sau
Trông về quê mẹ ruột đau chín chiều

Ai ơi ăn ở cho lành
Tu nhân tích đức để dành về sau

Phân tích câu ca dao về đạo lí làm người

Chớ thấy áo rách mà cười,
Những giống gà nòi, lông nó lơ thơ.
Áo dài chớ tưởng là sang,
Bởi không áo ngắn phải mang áo dài.

Phân tích câu ca dao có từ chỉ màu sắc

Mình về mình nhớ ta chăng?
Ta về ta nhớ hàm răng mình cười.
Năm quan đổi lấy miệng cười,
Mười quan chẳng tiếc, tiếc người răng đen.
Răng đen ai nhuộm cho mình,
Cho răng mình đẹp, cho tình anh say.

Phân tích câu ca dao có từ chỉ động vật

Cá lên mặt nước cá khô,
Làm thân con gái lõa lồ ai khen.
hoặc
Trâu ơi ta bảo trâu này,
Trâu ra ngoài ruộng, trâu cày với ta.
Cấy cày vốn nghiệp nông gia,
Ta đây, trâu đấy ai mà quản công.
Bao giờ cây lúa còn bông,
Thì còn ngọn cỏ, ngoài đồng trâu ăn.

Phân tích câu ca dao có từ chỉ bộ phận cơ thế

Gái một con trông mòn con mắt,
Gái hai con, con mắt liếc ngang,
Ba con cổ ngẳng răng vàng,
Bốn con quần áo đi ngang khét mù,
Năm con tóc rối tổ cu,
Sáu con yếm trụt, váy dù vặn ngang.