Khởi nghĩa vũ trang chống Pháp có quy mô lớn nhất và tồn tại lâu n hất trước Cách mạng tháng Tám. Lúc đầu do nhiều người (Hoàng Đình Kinh, Bá Thức, Đề Công, Đề Thảo, Đề Nắm, ...) cầm đầu từng nhóm, từng địa phương. Từ 1885, do Hoàng Hoa Thám lãnh đạo. Nổ ra ở Yên Thế (Bắc Giang), về sau lan rộng ra nhiều tỉnh. Đã có lúc Pháp phải thừa nhận quyền quản lí 4 tổng (Nhã Nam, Mục Sơn, Yên Lễ, Hữu Thượng) của nghĩa quân (1894). Suốt 28 năm, trừ hai lần hoà hoãn (1894 - 95 và 1897 - 1907), các cuộc chiến đấu chống Pháp bảo vệ căn cứ của nghĩa quân diễn ra thường xuyên. Từ 1909, căn cứ Yên Thế bị Pháp vây hãm, nghĩa quân chuyển địa bàn hoạt động sang các tỉnh lân cận (Bắc Ninh, Vĩnh Yên, Phúc Yên, Thái Nguyên) và bị tiêu hao dần. Đến 2.1913, sau khi Hoàng Hoa Thám bị nội phản ám hại, khởi nghĩa chấm dứt.